Nieuwsbrief 2020

Beste familieleden,

Hierbij bieden we u Nieuwsbrief nummer 44 aan. We versturen de Nieuwsbrief altijd naar ongeveer 600 postadressen. De Nieuwsbrief wordt ook in het Engels vertaald en wordt in de VS per e-mail verstuurd naar nog eens 135 adressen. We zijn een hele grote familie met bijzonder sterke familie- banden, met een stamboom die teruggaat tot het jaar 1400 en met een authentiek familiewapen. Hier mogen we best een beetje trots op zijn. Onze eerste voorvaderen waren vrije Friese ‘eigenerfde’ boeren en ‘hoofdelingen’. Wat een voorrecht is het dat we als familie zo’n enorme schat aan historische gegevens beschikbaar hebben! Het is het resultaat van jarenlang wetenschappelijk historisch en genealogisch onderzoek. In de afgelopen jaren hebben we die gegevens allemaal gedocumenteerd en in 2018 vastgelegd in een uniek familieboek: 

‘Cnossen-Knossen, geschiedenis van een Friese familie II’. 

Dit boek, met bijna duizend bladzijden, is nog steeds verkrijgbaar in zowel het Nederlands als het Engels. Als ik het boek trots toon aan mijn bekenden klinkt er zonder uitzondering een uitroep in vele varianten van het woordje ‘Wauw’. Meestal gevolgd door iets in de zin van: “Mijn oom is geloof ik ook bezig met een stamboom’ of ‘Ja, wij hebben ook wel een familieboek, maar dat komt in de verste verte niet in de buurt van dat van jullie’. We hebben het boek ook aangeboden aan het Centraal Bureau voor de Genealogie (CBG Centrum voor Familiegeschiedenis) in Den Haag. Zij schrijven in een reactie dat het een Magnus opus (Latijn: Groot werk)is. Het boek ligt ook in de Friese archieven bij Tresoar in Leeuwarden. Van onderzoekers, die het daar raadplegen, krijgen we regelmatig een positieve feedback. 

Het jaar 2019 bracht ons als Stichting een aantal aangename en onaangename verrassingen. Om met de aangename te beginnen: We hebben een verjonging in het bestuur kunnen doorvoeren. We hebben in de personen van dr. Ingrid Cnossen (FCN 6.8.4.3) en Paul Cnossen (AAB 5.14.4.1.3) twee nieuwe bestuursleden gevonden, die de gemiddelde leeftijd mooi omlaag brengen. In een tijd waarin verenigings- en stichtingsbesturen moeilijk vervanging en opvolging kunnen vinden, is dit bijzonder. Onze bestuursleden vinden het zonder uitzondering een eer om deel uit te mogen maken van het stichtingsbestuur. Een bewijs daarvoor is ook het feit dat langer zittende bestuursleden, die een tijdlang deel uit maakten van het Dagelijks Bestuur (voorzitter, secretaris, penningmeester), toch in het bestuur blijven om met hun kennis en ervaring het werk van de stichting te ondersteunen. Als bestuur zijn we erg blij met deze betrokkenheid. Het maakt de bestuursvergaderingen ook vaak aangenaam omdat er regelmatig anekdotes uit het verleden over tafel komen. Vaak gaan ze over bijzondere familieleden. Misschien moeten we de verhalen toch eens opschrijven, zodat ze niet verloren gaan. Ons vroegere bestuurslid Tjalke Ates heeft al eens een aantal op schrift gesteld. 

Verder aangenaam nieuws is dat we in 2020 onze 50e bestuursvergadering hebben en dat twee bestuursleden een bijzonder jubileum vieren: Johan FCO 7.5.4.1 zit dit jaar al 50 jaar in het bestuur. Tijdens de reünie van 2015 is hij al tot erelid van de Stichting benoemd. Hij was jarenlang secretaris van de Stichting en heeft meegewerkt aan de totstandkoming van beide familieboeken. Onze huidige secretaris, Clarence (AAB 5.11.3.5.1), zit dit jaar 25 jaar in het bestuur. Zijn sterke punt is nauwgezetheid, een eigenschap die in het secretariaat altijd tot uiting komt. Hij was tot voor de komst van Ingrid en Paul ons jongste bestuurslid. Clarence gaat dit jaar de taak van penningmeester overnemen van Foeke en Ingrid wordt secretaris. Foeke zit ook al vanaf 1974 in het bestuur, ook al bijna 50 jaar. Paul zal het bijhouden van de stamboom in het genealogie programma Aldfaer gaan verzorgen. Op den duur zal hij ook de websites bijhouden.  Op de bestuursvergadering van 8 februari hebben we aan de jubileums aandacht besteed.

Dan komen we bij de onaangename verrassing van het afgelopen jaar: We hebben veel minder donaties binnengekregen dan in andere jaren. We denken dat er redenen voor zijn aan te wijzen. Onder het hoofd Financiële zaken hieronder vindt u hierover meer informatie. 

We willen de komende jaren met name de jongere generatie Cnossens en Knossens meer bij de Stichting betrekken door een vernieuwde manier van communiceren. Een communicatieplan daarvoor is in de maak. 

Met een vriendelijke groet namens de bestuursleden 

Jelle Cnossen (AAB 5.14.7.2), voorzitter

Reünie 15 mei 2021

Volgend jaar willen we weer een familie reünie organiseren. De reünie zal plaatsvinden op zaterdag 15 mei 2021. We zijn wat vroeger dan anders met de aankondiging. De reden is dat we hebben vernomen dat enkele buitenlandse familieleden de reünie willen bijwonen en hun reis op tijd willen plannen. Deze aankondiging wordt ook opgenomen in de Engelstalige nieuwsbrief, die onze VS-ambassadeur Jim Cnossen in de VS verstuurt. Maar het zou mooi zijn als u uw familieleden in het buitenland, waarvan u weet dat ze misschien naar de reünie willen komen, alvast op de hoogte stelt van de datum van de reünie. Wellicht kunnen we bij voldoende animo op hun komst inspelen door nog iets extra’s direct voor of na de reünie te organiseren. Van geïnteresseerde buitenlandse familieleden zouden we graag de contact gegevens (e-mailadres, mobiel-nummer, postadres) willen hebben, samen met hun (voorlopige) reisplannen. Zou u die willen doorgeven aan ons bestuurslid Paul Cnossen (AAB 5.14.4.1.3), email paul@familiecnossen.nl. Graag doorgeven voor 30 september 2020, zodat we een en ander in de bestuursvergadering van oktober kunnen bespreken.

Aanvulling Cnossen-Knossen promotie artikelen

Van de reünies in 2018 in Bolsward en Holland Michigan hebben we een aantal artikelen overgehouden die nu via de website zijn te bestellen (https://www.cnossen.frl/cnossen-knossen-promotie-materiaal/). Het betreft artikelen met erop het Cnossen-Knossen wapen. Hieronder ziet u ze op foto. De kosten zijn:

  • − klompjes € 3,95
  • − badges € 5,- De badges kunnen leuk op een shirt of pet worden bevestigd.

Al de voorhanden artikelen zijn opnieuw gefotografeerd door een bevriende professionele fotograaf   en opnieuw geëtaleerd op de betreffende webpagina.

Onze familiecodering

Regelmatig krijgen we een vraag hoe de familiecodering in elkaar zit. Op bladzijde 5 van het nieuwe familieboek staat daar al iets over geschreven. Maar we zullen dat hier even in het kort herhalen:

Rond 1650 had Sierck Johans thoe Knossen (IXa) zes kinderen. Deze zes zijn de stamvaders/moeder van de zes Cnossen Knossen-takken die we kennen. We geven ze aan met de letters A t/m F. Zie ook het familie boek deel II blz. 163 t/m 166.

A was Johan Sierks. Hij is de stamvader van alle Cnossens-Knossens waarvan de code begint met de letter A. 

B was Trijntje Siercks. Zij is de stammoeder van de B-tak.  

C was Jetske Siercks. Zij was getrouwd en had drie kinderen. Verdere gegevens van deze C-tak kennen we (nog) niet. 

D was Hid Sjerks. Hij was ook getrouwd en had negen kinderen. Van hun nageslacht weten we ook nog niets. 

E was Antje Siercks. Zij was getrouwd en had negen kinderen. Zij is de stammoeder van de Nooitgedacht familie uit IJlst. Nooitgedacht was ooit een beroemde Friese fabriek voor  beitels en  schaatsen (Friese doorlopers en Friese Noren)

F was Wybe Siercks. Hij is de stamvader van onze grootste familie tak, de F-tak. 

Voor iedere volgende generatie komt er daarna eerst tweemaal een letter achter en daarna een cijfer. 

De stamboom voor 1650 kent een andere nummering die wordt aangegeven met Romeinse cijfers. Die begint met een 0 bij Johan thoe Knossens in 1450. Er volgen dan tien generaties tot we bij Sierc Johans zijn zo rond 1650. De reden dat we twee verschillende coderingen hebben ligt in de historie. Op een bepaald moment leek Sierc Johans de stamvader en is bij hem de codering gestart. Toen er later nog tien vroegere generaties bij werden gevonden moesten die ook genummerd worden en is gekozen voor een in de genealogie gebruikelijke nummering met Romeinse cijfers. Met de komst van het nieuwe boek hadden we de codering kunnen aanpassen. Om reden van de bestaande herkenbaarheid; men is een A-Cnossen/Knossen, B-Cnossen/Knossen of F-Cnossen/Knossen hebben we besloten het bestaande systeem te handhaven.

Uitbreiding van de stamboom

Soms  komt er nieuwe informatie uit een onverwachte hoek. We kregen in oktober een mailtje van de heer Eijbers uit Zeeland. Hij had zijn eigen genealogie onderzocht en had ontdekt dat hij afstamde van Harings Tjallings († 1691) en diens moeder Mints Johannesdr. Cnossen. Mints was een oudere zuster van onze voorvader Sierc Johans (IXa), * 1689. Mints trouwde met Tjalling Siuckez Itsma en kreeg met hem zes kinderen, waaronder Haring Tjallings. De nakomelingen van de kinderen van Mints Johannesdr kenden we nog niet, maar met dit mailtje is er weer een stukje van de puzzel aangelegd. Eijbers heeft ontdekt dat er tussen hem en Harings Tjallings tien generaties zitten. Met onze genealogie gegevens gaat zijn stamboom nu nog zes generaties verder terug in de tijd. 

Financiële zaken

We schreven al in de aanhef dat we in 2019 veel minder donaties hebben ontvangen dan in andere jaren. We denken dat er meerdere redenen voor zijn. De eerste is dat we als bestuur hebben vergeten in de Nieuwsbrief van 2019 een oproep tot donatie te plaatsen. Daardoor heeft een aantal familieleden dit waarschijnlijk vergeten. Een tweede mogelijke reden is dat we geen acceptgiro’s meer meesturen. De kosten daarvan zijn nogal hoog en we dachten dat ze overbodig waren. Een andere mogelijke reden zou kunnen zijn dat door de publicatie van het nieuwe familieboek een aantal familieleden heeft gedacht dat hiermee het werk van de Stichting klaar is en dat er dus ook geen bijdrage meer nodig is. Wat men zich misschien niet realiseert is dat we als Stichting ook een aantal structurele operationele kosten hebben, zoals het in de lucht houden van websites, de publicatie van de jaarlijkse nieuwsbrief en de initiële kosten van de organisatie van de volgende familiereünie (2021). Daarnaast willen we absoluut verder gaan met het verwezenlijken van onze doelstellingen: Het versterken van de familiebanden en het uitvoeren van verder genealogisch onderzoek. In de vorige nieuwsbrief hebben we al een aantal onderwerpen genoemd die we verder willen onderzoeken. Zulk onderzoek kunnen we vaak niet zelf omdat de bronnen in een te ver verleden liggen. Dat betekent dat we daarvoor financiële middelen moeten hebben. U begrijpt dat we uw jaarlijkse donatie daarom heel graag ontvangen. We vragen een jaarlijkse bijdrage van slechts €15,- , maar zijn ook heel blij met €5 of €10. Een aantal zeer betrokken familieleden geeft meer en daarmee zijn we natuurlijk dubbel blij. Omdat het gebruik maken van acceptgiro’s ingaande 1 januari 2019 afgeschaft zou worden, stuurden we geen acceptgiro’s meer. De consumentenbond is hier echter tegen in verweer gekomen met als gevolg dat de acceptgiro’s weer voor onbepaalde tijd gebruikt kunnen worden. De kosten van deze acceptgirokaarten zijn echter relatief hoog en daarom vragen we uw donatie via een bankoverschrijving over te maken op onze bank rekening (zie hieronder in de vet gedrukte alinea). We verzekeren u dat het geld alleen wordt gebruikt voor de realisatie van eerder genoemde  doelstellingen. De bestuursleden betalen alle kosten die ze maken zelf en declareren in principe niets. 

Familie berichten

Overleden: 

Bouwe Marten Pieter CnossenGroningen21-12-18AAB 5.14.4.766 jr.
Jacoba Johanna Cnossen-MenkeMijdrecht 21-01-19FCN 6.2.1.491 jr.
Taeke (Theo) CnossenKoudum24-01-19FCN 3.10.1.182 jr.
Aaltje Cnossen-TjoelkerDe Wilgen19-02-19FCO 7.5.6.168 jr.
Gertrude CnossenArtesia, CA, VS05-03-19FJD 7.4.494 jr.
Geartsje Cnossen-AbmaBolsward18-04-19FCO 2.3.3.3.3a90 jr.
Folkert van der GaastOntario Can.24-04-19FCO 7.5.8.377 jr.
James Lee jr (Jim jr) CnossenWest Bloomfield09-07-19AAB 5.7.10.2.155 jr.
Haring CnossenWolvega10-07-19FCN 2.4.5.274 jr.
Sjoukje CnossenRotterdam05-08-19AAB 5.15.1.1.241 jr.
Jennie Cnossen-BrilZwaagwesteinde22-08-19AAB 5.14.4.7b64 jr.
Akke Cnossen-RoskamBuitenpost23-08-19FCN 6.2.7.1a85 jr.
Bauke VeenstraDrachten31-08-19FCA 3.4.5.3.563 jr.
Jenny Tolsma-DeBoer (Jeltje Cnossen)Lynden, Wa., VS03-10-19AAB 5.14.698 jr
Johannes HommesLeeuwarden04-10-19FIA 1.2.5.1a72 jr.
Hiltje Hoogland-OsingaSneek10-11-19FCN 2.3.5.495 jr.
Edzard Schelte-WestraDiever 11-11-19FCN 7.1.2.184 jr.
Marie CnossenEnumclaw, WA, VS13-11-19FCA 3.3.2.7101 jr
Aukje Troost-GerbranyUtrecht01-12-19FCO 7.5.5.184 jr.
Antje Gerbrandy-Posthuma Sneek09-12-19FCO 7.5.5.279 jr.
Joukje Hilles CnossenCalgary, AB., Can.
FBG 2.1.6.290 jr. 

Geboren:

Burke Eko CnossenHamilton, ON, Canada11-01-19AAB 5.15.2.1.2.3
Theo James CnossenGrand Rapids, MI, VS22-04-19AAB 5.7.10.1.1.1.3
Aimée Helena Felina BuitenRotterdam25-04-19AAB 5.14.7.5.1.2
Romijn Jonathan CnossenLeeuwarden16-10-17FCN 6.3.1.2.4.2
Marije CnossenHeeg21-07-19FCN 6.9.1.5.2.3
London Victoria CnossenCharlotte, N-Carolina10-08-19FCA 3.1.1.1.1.2.2.1 
Emmersyn Sue RossWest Des Moines, IA, VS22-08-19BBB 7.1.1.2.6.1
Estelle James CnossenGrand Rapids, MI, VS16-10-19AAB 5.7.10.1.1.2.1
Koelt Steven SniadeckiToledo, OH, VS24-10-19AAB 5.7.11.4
Reid Michael TcherneshoffGreat Falls, MT, VS07-12-19FCA 3.1.1.1.5.2.3.1
Harvey John CnossenTraverse City Mi. VS27-12-19FCA 3.1.1.1.5.1.3.1 
Marc Johannes Pieter van Rijn
30-12-19AAB 5.14.4.7.6.2
Maud Pien Lotte AllaartHoofddorp11-02-20AAB 5.14.7.5.2.2
Marcus LangereisBlaricum29-02-20FCO 7.5.6.7.2.2

Getrouwd

Caleb John Cnossen&Lynn LoftonLake City, MI, VS03-04-19FCA 3.1.1.1.5.1.3
David Pieter Cnossen&Diana Capozza TebaldiEsslingen am Neckar, Duitsland22-3-2019FCN 3.2.2.2.1.1
Garet William Cnossen&Alyssa Jane WestmaasFalmouth, MI, VS15-06-19FCA 3.1.1.1.5.1.2
Leslie Alane Cnossen&Hayden Mc GrathHudson Valley, NY, VS30-11-19BBB 7.1.1.2.1.2
Ryan Andringa&Shannon Belcher
14-12-19AAB 5.14.2.4
Tetje Rose Cnossen&Joshua Thomas BuckLake City, MI, VS29-02-20FCA 3.1.1.1.5.1.1
Alexander Evan Ross&Casey RisiusCedat Rapids, IA, VS19-05-20BBB 7.1.1.2.6.2

In de serie ‘Markante Cnossen Knossens’ hierbij een bijdrage van Yttje Cnossen (FCN 6.2.8.3) over dominee Harmen Marten Wiebes Cnossen (FCN 6.2.1.2).

Nederland bevrijd 
Dit jaar is het 75 jaar geleden dat de tweede wereldoorlog eindigt en Nederland wordt bevrijd. Naast de viering van de bevrijding is er ruimte voor herdenking. De Nederlandse bevolking heeft van de bezetting te lijden gehad in de vorm van vrijheidsberoving, schaarste aan voedsel en goederen, honger, verdriet en angst voor de vijand. Uit deze donkere periode zijn veel verhalen bekend over mensen die de verschrikkingen van de oorlog aan den lijve hebben ondervonden. Hun verhalen mogen we niet vergeten. Ook binnen onze familie hebben mensen doorgegeven wat zij hebben meegemaakt. Een van hen is Harmen Marten Wiebes Cnossen(FCN 6.2.1.2). 

Harmen Marten Wiebes Cnossen
Harmen Marten Wiebes wordt geboren op 23 augustus 1919 te Oudega, Wymbritseradiel, thans gemeente Fryske Marren. Hij is de tweede zoon van Wiebe Piers Cnossen (FCN 6.2.1) en Rinske Harmens Bruinsma. Harmen Cnossen overlijdt in 1982 op 62 jarige leeftijd in Leiden. 


Harmen groeit op in Oudega. Als hij acht jaar oud is, overlijdt zijn moeder en blijft zijn vader achter met vier zoontjes. In 1929 hertrouwt zijn vader met Aaltje ten Hoeve, die zich als moeder over de vier jongens ontfermt. Het gezin verhuist naar Woerden, waar nog acht kinderen geboren worden. Harmen studeert theologie in Utrecht en begint zijn loopbaan als hulpprediker voor de Nederlands Hervormde gemeente in Amstelveen. In 1943 trouwt hij met Cornelia Hoogendoorn en vestigt hij zich als predikant in Oosternijkerk, een dorp in de gemeente Noardeast Fryslân. Het dorp is ontstaan in de 11e e 12e eeuw na indijking van het gebied. Harmen Cnossen is de vijfde predikant die de pastorie, daterend uit 1913, mag bewonen.
Uit het huwelijk worden vier kinderen geboren, Wiebe Pier (1944-2004, FCN 6.2.1.2.1), Jan Gijs (1945, FCN 6.2.1.2.2), Aaltje Rinske Cornelia(1946, FCN6.2.1.2.3) en Wouter Harmen Marten (1958, FCN 6.2.1.2.4). In 1946 neemt Harmen een beroep aan naar Breukelen. Later worden respectievelijk Gouda en Amsterdam zijn standplaats.
Uit de periode in Oosternijkerk, de laatste jaren van de oorlog, zijn verhalen en archiefstukken bewaard gebleven die ons een beeld geven van de gebeurtenissen destijds in het leven van Harmen Cnossen.

Aanhouding
Op 16 januari 1944 brengen zeven Duitse soldaten op zoek naar onderduikers een bezoek aan de pastorie in Oosternijkerk. De reden van dat bezoek ligt in het feit dat Harmen zich tijdens een preek negatief heeft uitgelaten over de bezetter. Bovendien bestaat bij de NSB-burgemeester het vermoeden dat zich onderduikers schuilhouden in de pastorie. Dat laatste is inderdaad juist, maar de onderduikers zijn op de dag van het bezoek niet aanwezig in verband met een wapendropping. Wel wordt hun schuilplaats ontdekt. Tevens vinden de soldaten een vals persoonsbewijs. Reden genoeg om Harmen Cnossen te arresteren en samen met een andere man even op te sluiten in het prieeltje in de voortuin alvorens hem te vervoeren naar het paleis van Justitie aan het Zaailand te Leeuwarden, waar hij met vier anderen een krappe cel deelt. Kort daarop worden de mannen vervoerd naar het Huis van Bewaring, bij de Blokhuispoort. Bij aankomst moet Harmen alle persoonlijke bezittingen inleveren, waarna hij wordt ingeschreven als gevangene 899. Een vriendelijke bewaker echter staat toe dat hij zijn zakbijbeltje bij zich mag houden en sluit hem met dertig andere mannen op in cel 14. In het archief noteert Harmen daarover: ‘Daar lagen al drie mannen op strozakken. We hebben wat gepraat. Ik zat erg in de put.’ Dat is geen wonder, want Harmen heeft zijn zoontje en zijn vrouw, zwanger van hun tweede kind, abrupt moeten achterlaten. Harmen vindt troost in Psalm 23: ‘De Heer is mijn herder, mij zal niets ontbreken.’ Het zakbijbeltje heeft hem en de mannen die bij hem zijn veel troost gegeven in deze onzekere dagen. Harmen verzorgt de dagsluiting. Daarbij is hij voor velen een steun in deze donkere dagen.


Gevangenschap
Tijdens zijn hechtenis ziet Harmen kans om een op toiletpapier geschreven brief de gevangenis uit te smokkelen. Daarin verhaalt hij van de rit met de arrestantenwagen van Oosternijkerk naar Leeuwarden en de gewapende begeleiding, die hem angst inboezemt. Ook beschrijft hij het leven in de gevangenis nauwkeurig, de dagindeling, het luchten en de samenstelling van de maaltijden. Die stellen weinig voor en moeten door vijf man met slechts twee beschikbare lepels gegeten worden. Ondanks de akelige situatie komt zijn humor even om de hoek kijken als hij vermeldt dat de dekens niet alleen heel dun zijn maar ook gedeeld moeten worden met ‘beestjes. ‘Zorg dus maar dat er carbol klaar staat als ik weer thuis kom’, zo schrijft hij aan zijn vrouw.
Op 23 januari 1945 weet Harmen een tweede briefje uit de gevangenis te krijgen. Daarin vermeldt hij niets over wat er op 21 januari is gebeurd. Waarschijnlijk om zijn vrouw niet ongerust te maken, want uit zijn archief blijkt dat hij via een welwillende bewaker op de hoogte is gebracht van het drama dat zich een dag tevoren in Dokkum heeft voltrokken. In een weiland aan de Woudweg worden twintig mannen gefusilleerd. De reden voor deze executie is een door verzetsmensen gepleegde aanslag op een gevangenentransport bij de brug van De Falom ten einde een gevangen genomen verzetsman te bevrijden. Dat lukt, maar een lid van de Sicherheidsdienst en zijn chauffeur komen om bij de aanslag. Als vergelding hiervoor laat de Hauptsturm Führer van de SS te Leeuwarden twintig willekeurige mannen executeren. De lichamen blijven ter afschrikking een dag in het weiland liggen eer ze begraven mogen worden. Het is de grootste executie in Friesland tijdens de tweede wereldoorlog. Ter nagedachtenis aan deze gruwelijke gebeurtenis is in 1948 een monument opgericht aan de Woudweg in Dokkum. Aan de voet van het beeld staan de namen van de twintig omgekomenen geschreven. Hamen Cnossen houdt bij de onthulling van het monument een toespraak waarin hij vertelt dat hij zich nog goed herinnert hoe hij met andere mannen uit de cel wordt gehaald en hoe er twintig mannen willekeurig worden geteld. Zij moeten mee. De anderen waaronder hijzelf moeten terug naar hun cel.
Enkele weken later wordt Harmen Cnossen met medegevangenen op transport gesteld naar Wilhelmshafen, kamp Schwarzwer Weg in Duitsland. 

Strafkamp
Het kamp Wilhelmshafen Schwarzer Weg is een strafkamp voor Nederlanders die zich schuldig hebben gemaakt aan strafbare handelingen van politieke aard, de zogenaamde Polizeihäftlinge of politiearrestanten. Tegen het einde van de oorlog kampt Duitsland met een groot tekort aan arbeidskrachten. Mannen worden uit de bezette gebieden geronseld om als arbeider te werken in fabrieken en op het land. Deze arbeiders worden ondergebracht in de zogenaamde Freie Lager. Van vrijheid is echter allerminst sprake. Desondanks weet Harmen Cnossen ook hier dankzij zijn pastorale achtergrond zijn lotgenoten te ondersteunen. Zijn medegevangene Bouke de Boer vertelt na de oorlog hierover dat Harmen Cnossen andere gevangenen tot troost en bemoediging is geweest. De omstandigheden in het strafkamp zijn slecht. Na aankomst sterven de mensen er als ratten. Zwaar werk, ondervoeding en vervuiling eisen hun tol. Eens per maand komt de SS langs om de gevangenen te terroriseren. Dat maakt Harmen een paar maal mee, maar inmiddels loopt de oorlog op zijn eind en is de bevrijding in zicht. 

Huiswaarts
Direct na de bevrijding worden de gevangenen uit Wilhemshafen vervoerd naar Delfzijl, waar zij hun vrijheid terug krijgen en met hun familie herenigd kunnen  worden. Harmen Cnossen keert terug naar zijn vrouw en zoon en blijft tot 1946 predikant in Oosternijkerk.

Oorlogsmonument Woudweg Dokkum

De overlevende  

vage foto’s van volle veewagons

het einde was in zicht

dood en verderf eveneens

de stilte die eraan vooraf ging

hij overleefde het strafkamp 

het spoor terug is loutering

de mens is een migrant in de tijd

Yttje Cnossen (FCN 6.2.8.3)